Báo Tiền Phong: Doanh nhân Cựu chiến binh góp phần “gác cửa” di sản

Năm 2017, Doanh nhân Cựu chiến binh (CCB) Phan Văn Quý sang Thái Lan mua hơn 500 tác phẩm mỹ thuật Việt Nam, đưa bộ sưu tập trở về nước nhà. Từ đó, bộ sưu tập được bổ sung lên gần 1.000 tác phẩm, phần lớn là tranh Đông Dương và tranh kháng chiến. Về sau, những tác phẩm này đã nhiều lần được tổ chức trưng bày và giới thiệu với công chúng. Bộ sưu tập còn được đưa vào những cuộc gặp gỡ với các đối tác trong và ngoài nước, mở ra những cuộc đối thoại về văn hóa và hợp tác đầu tư.
Hành trình giữ lại tinh hoa văn hóa Việt
Cơ duyên đưa CCB Phan Văn Quý đến với việc sưu tầm tranh bắt đầu từ mối quan hệ với nhà điêu khắc Phan Văn Tiến, nguyên Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Từ mối liên hệ ấy, ông Quý biết đến bộ sưu tập mỹ thuật Việt Nam của nhà sưu tập Thái Lan Tira Vanichtheeranont. Từ những năm 90 của thế kỷ trước, nhà sưu tập này chuyên sưu tập các bức tranh của các tác giả Việt Nam nổi tiếng. Năm 2017, ông Quý cùng nhà điêu khắc Phan Văn Tiến và cộng sự sang Thái Lan tìm hiểu.
Quyết định được đưa ra ngay trong chuyến đi. Ông mua trọn bộ sưu tập hơn 500 tác phẩm, chủ yếu thuộc dòng tranh thời kỳ mỹ thuật Đông Dương và tranh kháng chiến. Người CCB đơn giản lý giải mong muốn của mình: “Những tinh hoa văn hóa của Việt Nam cần phải được lưu giữ tại Việt Nam”.

Cuộc trở về của hơn 500 bức tranh từ đây mở ra một bình diện khác. Nó đẩy vai trò khách hàng của nhà sưu tập về phía vị trí của một người tiếp nhận di sản, đồng thời mang trách nhiệm đối với đời sống tiếp theo của di sản ấy.
Bộ sưu tập tranh triệu đô sau đó tiếp tục được bổ sung bằng tranh kháng chiến, ký họa chiến trường, tác phẩm của các họa sĩ hiện đại và một số nghệ sĩ đương đại. Theo nhà nghiên cứu mỹ thuật, Tiến sĩ Trần Hậu Yên Thế, bộ sưu tập hiện có gần 1.000 tác phẩm, quy tụ sáng tác của nhiều tên tuổi như bộ tứ thời Đông Dương: “Nghiêm – Liên – Sáng Phái”, “Trí – Lân – Vân – Cẩn”, và các nghệ sĩ thời kỳ kháng chiến như Phạm Lực, Phạm Luận, Nguyễn Đức Dụ, Tạ Quang Bạo, Nguyễn Phú Cường…
Tác phẩm của họ tạo thành nhiều lát cắt về mỹ thuật Việt Nam hiện đại, từ mỹ thuật Đông Dương đến hai cuộc kháng chiến, từ đời sống hậu phương, chân dung người lính đến phong cảnh, gia đình và sinh hoạt thường ngày. Sau khi được sắp xếp và hệ thống lại, bản thân những bức tranh đã trở thành một dạng ký ức bằng hình ảnh, bổ sung cho những gì lịch sử ghi lại bằng văn bản.
Nhà thơ Trần Đăng Khoa cho biết:”Với bất cứ lĩnh vực nào, một trong những yếu tố để tạo nên thành công chính là sự khác biệt. Việc Tập đoàn Thái Bình Dương sưu tầm các tác phẩm mỹ thuật, mở phòng trưng bày để kết nối đầu tư, tôi cho là một ý tưởng mới lạ. Là người bạn thân với ông Phan Văn Quý từ lâu nay, tôi thấy rằng, dù thương trường có nhiều biến động, nhưng Tập đoàn Thái Bình Dương vẫn luôn phát triển ổn định và có nhiều đóng góp cho xã hội. Phải chăng, việc kết hợp văn hóa với kinh doanh chính là một trong những bí quyết để tạo nên thành công ấy?”.
Theo đánh giá của họa sĩ Phạm Bình Chương, cách ứng xử của người sở hữu sẽ quyết định bộ sưu tập là một kho tài sản đóng kín hay một phần của đời sống văn hóa. Với người kinh doanh, khả năng bỏ ra nhiều tỷ đồng để mua tranh phản ánh tiềm lực tài chính. Nhưng việc đưa tranh về nước, tổ chức bảo quản, nghiên cứu, trưng bày và tạo điều kiện để công chúng tiếp cận mới phản ánh chiều sâu văn hóa.
Vào tháng 12/2018, nhân sinh nhật lần thứ 88 của họa sĩ Nguyễn Thụ, Tập đoàn Thái Bình Dương do Doanh nhân CCB Phan Văn Quý sáng lập đã tổ chức triển lãm Nguyễn Thụ - Hiện thực và Trữ tình, giới thiệu với công chúng 60 tác phẩm trong bộ sưu tập gần 300 bức của danh họa mà doanh nghiệp sở hữu.
Cũng tại sự kiện này, bức Cô Hằng, do họa sĩ Nguyễn Thụ sáng tác khoảng năm 1965, được trao tặng cho bà Nguyễn Thị Hằng, nguyên Khu đội trưởng dân quân Nam Ngạn, nguyên Bộ trưởng Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, nguyên mẫu của tác phẩm. Đến đây, bức tranh đã bước ra khỏi vị trí của một hiện vật trong bộ sưu tập để trở lại với nhân vật và câu chuyện lịch sử đã tạo nên nó.
Về sau, ông Phan Văn Quý đã thực hiện đúc tượng về những vị tướng, những nhà thơ mà ông quý mến và đã có vinh dự gặp gỡ trên các chặng đường công tác như: Đại tướng Võ Nguyên Giáp, tướng Đồng Sỹ Nguyên, thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu, nhà thơ Phạm Tiến Duật, anh hùng Trịnh Tố Tâm, anh hùng Phạm Tuân... Trong đó, bức tượng anh hùng Trịnh Tố Tâm đã được đặt tại  Trường THCS Ứng Hòa B, Hà Nội. Được biết nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày giải phóng miền Nam (30/4/1975 – 30/4/2025), hình ảnh về bức tượng đã có khoảng một triệu lượt xem online từ cộng đồng.  Trong lễ khánh thành tượng, nhà điêu khắc Nguyễn Phú Cường gọi đây là cách làm “độc đáo và rất nhân văn”, ông khái quát nghĩa cử ấy bằng câu nói nổi tiếng: “Anh hùng tạc tượng Anh hùng”.

Kết nối đầu tư bằng các tác phẩm nghệ thuật
Sau khi đưa tranh về nước, CCB Phan Văn Quý dành một phòng trưng bày riêng cho bộ sưu tập. Tại đây, tác phẩm mỹ thuật Việt Nam được giới thiệu cùng sáng tác của các nghệ sĩ đến từ Ấn Độ, Thái Lan, Myanmar, Malaysia, Philippines, Trung Quốc, Vương quốc Anh và một số quốc gia khác, tạo nên không gian giao lưu giữa nhiều nền văn hóa.
Theo ông Quý, phòng trưng bày vừa là không gian thưởng lãm, vừa phục vụ giao lưu văn hóa và kết nối đầu tư. Quan điểm này xuất phát từ một kinh nghiệm trong kinh doanh của ông: hiểu văn hóa địa phương là một trong những chìa khóa mở đường cho hợp tác.
Trong tiếp xúc giữa các doanh nghiệp, ngôn ngữ thường gặp là số liệu dự án, quyền lợi trách nhiệm mỗi bên, tỷ suất lợi nhuận ... Nghệ thuật mở ra một lối giao tiếp khác. Một bức tranh về Hà Nội, một ký họa chiến trường hay chân dung người mẹ Việt Nam có thể gợi mở câu chuyện về lịch sử, căn tính và đời sống tinh thần của đất nước trước khi hai bên đi vào nội dung thương mại, ký kết hợp đồng.

Ông Tetsu Funayama, Giám đốc điều hành Tập đoàn Mitsubishi, Tổng phụ trách vùng Châu Á và Châu Đại dương, là đối tác gần 20 năm của Tập đoàn Thái Bình Dương cho biết:”Tôi đã nhiều lần có cơ hội được thưởng lãm các tác phẩm mỹ thuật trong Bộ sưu tập này. Đây là một Bộ sưu tập đa dạng, đặc sắc, giúp cho chúng tôi hiểu thêm về văn hóa, phong tục, tập quán, cũng như những giá trị lịch sử của Việt Nam. Với một đối tác có triết lý kinh doanh “lấy văn hóa làm gốc” thì sự thành công ấy luôn luôn bền vững. Điều đó đã được thể hiện rất rõ trong thời gian qua. Chúng tôi luôn luôn trân trọng và mong muốn phát triển quan hệ hợp tác lâu dài với Tập đoàn Thái Bình Dương.”
Đây không phải công dụng mới của nghệ thuật. Từ lâu, bảo tàng, triển lãm và các bộ sưu tập đã hiện diện trong hoạt động ngoại giao văn hóa. Phòng tranh có thể đồng thời là nơi lưu giữ tác phẩm, không gian tiếp khách và điểm khởi đầu của những cuộc trao đổi về Việt Nam.
Ông Sung Myoung Hong, Phó Giám đốc Tập đoàn Công nghiệp nặng và Xây dựng Doosan cho biết: “Trong suốt quá trình hợp tác triển khai EPC các nhà máy nhiệt điện với nguồn vốn hàng tỷ USD, dù trên công trường hay ở bất cứ nơi đâu, Tập đoàn Thái Bình Dương luôn thể hiện được bản lĩnh và tính chuyên nghiệp rất cao. Sau này, khi tới thăm phòng trưng bày các tác phẩm nghệ thuật của họ, tôi lại hiểu thêm rằng, với bất kể công việc nào, từ việc nhỏ tới việc lớn, họ đều làm rất bài bản, luôn vì tổng thể. Tôi tin rằng với cách làm như vậy thì họ sẽ thành công và thành công đó sẽ luôn bền vững.” 
Cách nhìn ấy phần nào lý giải cho lựa chọn của CCB Phan Văn Quý trong việc giữ bộ sưu tập ngoài vòng mua đi bán lại. Ông nói mình sưu tầm tranh để đưa các tác phẩm Việt trở về, gìn giữ những giá trị văn hóa gắn với lịch sử đất nước, không có ý định kinh doanh.